- Сірыус, прыём, Сірыус, - з усмешкай падколвае мяне дырэктар Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі Святлана Навуменка, пакуль я наладжваю дыктафон.

Святлана Віктараўна з леташняга года займае пасаду дырэктара, а рэжысёрам-пастаноўшчыкам у РТБД з‘яўляецца з 2010-га. За сваю кар’еру паставіла каля трыццаці спектакляў, дванаццаць з якіх у Рэспубліканскім тэатры беларускай драматургіі. Фактычна яна выконвае ролю і дырэктара, і мастацкага кіраўніка. Аднак паколькі такой здвоенай пасады ў беларускіх тэатрах не існуе, мая суразмоўца кіруе з службовага абавязку, а творыць па клічу сэрца.

- Святлана Віктараўна вельмі дакладна і зразумела ставіць рэжысёрскую задачу. Не абмяжоўвае ў творчасці: можна прапанаваць сваё бачанне. Але мякка і пры гэтым цвёрда накіроўвае - далікатнай, але моцнай рукой, - расказвае харэограф спектакля Дзіяна Юрчанка.

Творчыя метады Навуменкі яна ведае дасканала, бо разам яны паставілі ўжо дзявяты спектакль. Сяброў для сумеснай творчасці Святлана Віктараўна выбірае пільна і назаўжды, калі супраца апраўдала яе найлепшыя чаканні. З пяцярых пастаноўшчыкаў "Ладдзі роспачы" толькі мастак па касцюмах Таццяна Лісавенка - умоўна кажучы, новенькая. З кампазітарам Андрэем Лабчэўскім рэжысёрка стварыла ўжо пяты спектакль, з галоўным мастаком РТБД і спадарожнікам жыцця Юрыем Саламонавым - хіба дваццаць пяты ці нават болей.
Рэжысёр і дырэктар РТБД Святлана Навуменка

Неверагодная вернасць прынцыпам і людзям - вось што, здаецца, вызначае творчы шлях Святланы Навуменкі. Менавіта дзякуючы гэтаму яе спектаклі, як для дарослых, так і для дзяцей, не сыходзяць са сцэны дзесяцігоддзямі. "Адамавы жарты" ў РТБД ідзе ўжо пятнаццаць гадоў, а "А зори здесь тихие…" у Бранскім тэатры юнага гледача - шаснаццаць.

Падобны лёс, відаць, чакае і "Ладдзю роспачы". Нездарма гледачы, не зважаючы ні на мароз, ні на сумёты, ні на будаўнічыя агароджы, змагаюцца за "лішні квіток" і шалёна пляскаюць у далоні на паклонах.

Шлях Святланы Віктараўны ў прафесію пачаўся на акцёрскім курсе народнай артысткі БССР Зінаіды Браварскай.

- Сінтэтычная купалаўская актрыса, яна вучыла нас спалучаць рух, пластыку, вакал, стаянне на галаве з аўтэнтычнасцю акцёрскага перажывання, - з усмешкай успамінае рэжысёрка.
1980 год, Уладзімір Караткевіч

У Беларускім тэатры юнага гледача, куды яе накіравалі, Святлана хутка атрымала званне вядучага майстра сцэны. Іграла па пяць галоўных роляў на год і натхнялася супрацоўніцтвам з такімі выдатнымі майстрамі, як Мікалай Шэйко, Анатоль Праўдзін, Мадэст Абрамаў.

- Вучыцца ў іх было чыстай асалодай! - прызнаецца яна.

Але ў 1990-х наступіў вакуум.

- Аніводнага настаўніка, аніводнага спарынг-партнёра, з кім развівацца і расці, - згадвае Святлана.

Тады Навуменка пачала пісаць казкі і ўвасабляць іх на сцэне. "Залатое сэрцайка", пастаўленае ёю з Саламонавым у Бранску ў 2007 годзе, дагэтуль цешыць мясцовых дзяцей. Усяго спектакль вытрымаў сем аўтарскіх пастановак, у тым ліку ў 2016 годзе ў РТБД.
Пачатак 1960-х гадоў. Дзве жанчыны, якіх абагаўляў Караткевіч: паэтэса Навела Мацвеева (з гітарай) і мастацтвазнаўца Ніна Молева

Айчынны Мінкульт заўважыў яе талент яшчэ ў пачатку 2000-х. Так Святлана апынулася ў завочнай Акадэміі перападрыхтоўкі работнікаў мастацтва, культуры і турызму Міністэрства культуры Расійскай Федэрацыі.

- Я варылася ў Маскве два гады, - успамінае рэжысёрка. - Навучанне лічылася завочным, але міністэрства і тэатр мяне адпускалі, і я фактычна жыла на два гарады. Паглядзела за гэты час болей як шэсцьдзясят спектакляў і ўмомант адрозніваю пастаноўку Канстанціна Райкіна ад Марка Захарава.

Яе настаўнік, народны артыст Расіі Аляксей Барадзін, які ўжо сорак гадоў кіруе Расійскім акадэмічным маладзёжным тэатрам, навучыў Святлану трапяткому стаўленню да аўтарскага тэксту, скрупулёзнаму педантызму і высокай патрабавальнасці да акцёраў. Разам з тым яна цвёрда трымаецца яго формулы: інтуіцыя - галоўнае ў рэжысёрскай справе.

Святлана, усведамляючы ці не, пайшла па слядах свайго любімага пісьменніка. Малады Уладзімір Караткевіч, скончыўшы філалагічны факультэт Кіеўскага ўніверсітэта і дасягнуўшы першых літаратурных поспехаў, працягнуў навучанне ў Маскве. Ён паступіў на Вышэйшыя літаратурныя курсы пры Літаратурным інстытуце імя Горкага, а таксама на сцэнарныя курсы пры Інстытуце кінематаграфіі. На той час ён ужо быў сябрам Саюза пісьменнікаў, не меў сталага месца працы і бавіў час у сталіцы Савецкага Саюза.
Мастак па касцюмах Таццяна Лісавенка

Яго перажыванні таго перыяду знайшлі адлюстраванне ў "Ладдзі роспачы". Як доказ можна прывесці аўтарскае пазначэнне жанру - навела, якое не трапіла ў першыя выданні праз сваю нетыповасць. У класічнай навеле звычайна два-тры персанажы і адна падзея. У Караткевіча ж іх значна больш.

Аднак усё становіцца зразумелым, калі ўспомніць, што на Вышэйшых літаратурных курсах Караткевіч сустрэў Навелу Мацвееву і моцна ў яе закахаўся. Адзін з яго сяброў таго часу ўспамінаў: "Яна часта прыходзіла да нас - ці да мяне, ці да Валодзі - у пакой, іграла і спявала. Караткевіч тады сядзеў каля яе ног на падлозе, не зводзіў з яе закаханых вачэй. Неяк сказаў мне: «А ты ведаеш, я з ёй ажанюся. Далібог, ажанюся»".

Навела не была прыгажуняй - просты твар з носам-бульбінай і непаслухмяныя валасы. Праз праблемы з вестыбулярным апаратам яна перасоўвалася па Маскве выключна пешшу і ледзь не губляла прытомнасць ад калыхання лістоты на ветры. Як такое кволае, непрыдатнае да жыцця стварэнне магло працаваць у калгасе пастушкай ці хатняй работніцай у нейкага вайскоўца? Аднак гэта факты яе падлеткавай біяграфіі, якія, магчыма, былі выдуманы, як гэта часта здаралася ў тыя гады.
На генеральнай рэпетыцыі "Ладдзі роспачы"

Да Навелы ён таксама моцна кахаў Ніну Молеву, якая выкладала на Вышэйшых курсах псіхалогію стварэння і ўспрымання мастацкага твора. Ён апісваў яе ў сваім аўтабіяграфічным рамане "Нельга забыць" ("Леаніды не вернуцца да Зямлі") як невялічкага росту, худзенькую, як дзіцятка, у шэрай кофтачцы і клятчастай спадніцы-званочку. Яна была на пяць гадоў старэйшая за Караткевіча і замужам за мастаком-авангардыстам Эліям Бялюціным.

"Крый божа шукаць у «Ладдзі роспачы» гістарычную праўду!"

Караткевіч зачараваўся Нінай з першай жа лекцыі і часта наведваў іх прасторную кватэру на Нікіцкім бульвары, дзе размяшчалася калекцыя антыкварнай мэблі і вялікі збор рэнесансных карцін. Ніна сцвярджала, што Элій атрымаў іх у спадчыну ад продка-калекцыянера. Доўгі час па Маскве хадзілі чуткі пра неверагодную вартасць гэтых скарбаў. Аднак пасля смерці Ніны і перадачы карцін дзяржаве высветлілася, што сярод іх няма ніводнага Мікеланджэла ці Рубенса. Не знайшлося і дакументальнага пацвярджэння яе аповедам пра працу кансультантам у Аддзеле культуры ЦК КПСС, ролі ў Малым тэатры, а таксама пра тое, што ў дзяцінстве яна ўзначальвала дэлегацыю савецкіх школьнікаў на XVIII з’ездзе ВКП(б) і атрымала ад Сталіна мянушку "сімвал рускай дзяўчынкі".

Найбольш цікава тое, што Ніна ганарылася сваяцтвам - як пазней высветлілася, не кроўным - з "рускім Кафкам" Жыгімонтам Кржыжаноўскім. У творы "Ладдзя роспачы" Караткевіч прыгожа апісаў каралеву Бону Сфорца, жонку Жыгімонта I Старога. У сюжэце яна прыязджае ў Рагачоў, дзе закахалася ў Гервасія, а ў караля Жыгімонта тым часам вырастаюць рогі.
Мастак Юрый Саламонаў

Аднак, як адзначае Святлана Навуменка, не варта ўспрымаць гэтыя "жартачкі" занадта сур’ёзна.

- Крый божа шукаць у "Ладдзі роспачы" гістарычную праўду! - смяецца яна. - Там храналогія ўсмятку, разбежкі паміж падзеямі не меней як сто гадоў! Чаго варты адзін толькі Іван Крывавы, якога пісьменнік, не міргнуўшы вокам, разам з жонкамі скінуў у апраметную, хаця ў часы маладой Боны Сфорца той быў немаўляткам ці ўвогуле не нарадзіўся.

Ці мог Уладзімір Караткевіч, чалавек энцыклапедычных ведаў, дапусціць памылкі ў сваім творы? Наўрад ці! Хутчэй за ўсё, гэтыя "памылкі" - своеасаблівыя падказкі для ўважлівага чытача, заклік зазірнуць глыбей, за гульнёй слоў і рэнесансным антуражам убачыць сапраўдную драму чалавечай душы.

Менавіта гэтую драму і адчувае сапраўдны тэатрал, калі, затаіўшы дыханне, сочыць за развіццём падзей на сцэне Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі. Паводле рэжысёрскай задумы, спектакль падзелены на дзве кантрасныя часткі: "Рагачоў" і "Ладдзя".

У першай частцы мы знаёмімся з Гервасіем Вылівахам - небагатым, але высакародным дваранінам. "Быў ён з калена Давойнаў, з клана - Мячоў, а якога герба - за даўнасцю год забылася. Усёй маёмасці яго было - замак-развалюха, некалькі коней веку мафусаілава, латы, ды меч, ды яшчэ шахматная дошка, але затое быў ён багаты сябрамі і неабдзелены жаночай увагай", - так апісвае яго Караткевіч. Дзіўна, як гэты іранічны, напалову казачны, напалову біблейскі зачын гучыць са сцэны з вуснаў герояў.
Харэограф Дзіяна Юрчанка

Інсцэніроўка Святланы Навуменкі максімальна захавала метафарычны, ёмісты тэкст Караткевіча, дзе ледзь не кожнае слова заслугоўвае асобнага навуковага даследавання. Вызначэнні, імёны, эпітэты - усё нясе ў сабе падвойны-патройны сэнс, які хаваецца ў асацыяцыях і сугуччах.

Ці выпадкова, што галоўнаму герою Гервасію 33 гады - столькі ж, колькі было самому пісьменніку падчас стварэння твора? Гэты ўзрост часта асацыіруецца з узростам Хрыста, з перыядам вялікіх здзяйсненняў і пераходу ад юнацтва да сталасці. Гервасій жа вядзе бесклапотнае жыццё ў кампаніі сяброў: "Толькі ўсёй і працы ў іх было, што цягацца па корчмах і шынкарках ды па навакольных замках, калі гаспадара няма дома, піць віно, як Дняпро п’е Друць, ды дзярбаніць на лютнях і кімвалах багамерзкія песні". Гэта апісанне міжволі нагадвае евангельскія словы: "Паглядзіце на птушак нябесных: яны ні сеюць, ні жнуць, ні збіраюць у засекі, і Айцец ваш Нябесны корміць іх. Ці ж вы не больш вартыя за іх?".

Як тлумачыць мастак па касцюмах Таццяна Лісавенка, якая з вынаходлівасцю і густам апранула рагачоўскіх гараджан, рагачоўцы з рогамі - Суддзя, Наглядчык за бабрамі, Палкоўнік і Стараста - уяўляюць справядлівасць, зло, дабро, смерць, каханне зусім іначай, чым Гервасій. Яны цкуюць Выліваху і яго сяброў, наклікаюць на іх галовы нябесныя кары. На думку Лісавенкі, рэжысёру ўдалася паказаць надта важную для Караткевіча рэч: як захаваць сабе пры спатканні з д’яблам.

І справа не толькі ў тым, каб захаваць сябе, але і ў тым, каб пераадолець унутранага д’ябла, вырасці з дзіцячай бесклапотнасці, пасталець і ўзяць на сябе адказнасць за свет, за блізкіх і далёкіх.
Кампазітар Андрэй Лабчэўскі

Аднак для гэтага герою даводзіцца прайсці праз смерць. Верагодна, клінічную. Магчыма, уся гэтая фантасмагорыя ў маштабе зямнога часу доўжылася ўсяго некалькі хвілін ці нават секунд.

- Мы з акцёрамі абмяркоўвалі фізіялогію такой раптоўнай смерці, што гэта магло быць, - расказвае Святлана Навуменка. - Выканаўца галоўнай ролі Алесь Ніканенка мяркуе, што гэта інфаркт. І сапраўды, ад такога шалёнага жыцця, ад выпіўкі, абжорства, авантур, нарастаючага канфлікту з навакольным асяроддзем не вытрымае нават дужае сэрца.

"Толькі ўсёй і працы ў іх было, што цягацца па корчмах і шынкарках".

І вось у гэты момант, калі жыццё Гервасія вісіць на валаску, прыходзіць Смерць. Яна з’яўляецца ў вобразе жывой жанчыны з тварам Ніны Молевай, пра якую Караткевіч у выніку пісаў: "Мне абыякавы яе лёс і ненавісна яна сама, хлуслівая, подлая, звыклая да пакланення, хцівая, подла-абачлівая, якая прыніжае ўсё лепшае на свеце, здраджвае сяброў, бярэ ўсё, што ёй хочацца, на хвіліну, і кідае, калі міне патрэба". Гэты вобраз Смерці не проста сімвал канца, а складаны, шматгранны персанаж, які ўвасабляе не толькі фізічнае згасанне, але і маральнае разбэшчанне, здраду і спусташэнне. Яна становіцца каталізатарам для ўнутранай трансфармацыі Гервасія, прымушаючы яго пераасэнсаваць сваё жыццё і каштоўнасці. Сустрэча з такой Смерцю - гэта не толькі сутыкненне з непазбежным, а глыбокае псіхалагічнае выпрабаванне, якое павінна альбо зламаць героя, альбо даць яму сілы для адраджэння.

Смерць вядзе героя да Равучага возера ў Лельчыцкім раёне, дзе, паводле паданняў, знаходзіцца ўваход у апраметную. Па дарозе яны сустракаюць кволую дзяўчыну Бярозку, якая стане спадарожніцай на гэтым жудасным шляху.
Пасля спектакля: пастановачная група - Юрый Саламонаў, Святлана Навуменка, Таццяна Лісавенка, Андрэй Лабчэўскі

У цэнтры ўвагі - Ладдзя, якая ў спектаклі набывае шматгранны сэнс. Яна нагадвае шахматную фігуру, што адсылае нас да 1960-х гадоў, калі шахматы былі надзвычай папулярныя. Нават купалаўскія акцёры ў антрактах грудзіліся ля шахматнай дошкі, рабілі некалькі хадоў і зноў у вобразах Леніна ці Няхлюдава ішлі на сцэну.

"Самыя страшныя рэпетыцыі, калі табе кажуць: "Уяві сябе ў труне".

Але Ладдзя - гэта не толькі шахматная фігура. Гэта і ладдзя вікінгаў, і Ладдзя Харона з "Энеіды" Вяргілія і "Боскай камедыі" Дантэ. У абедзвюх паэмах героі трапляюць у царства мёртвых на такім жудасна-змрочным чоўне. Караткевіч апісвае гэты момант так: "Нешта тупа грукнула аб бераг, а потым у цямноцці пачуліся глухія жаласныя галасы: нібы кані крычалі над начным поплавам, успуджаныя крокамі Невядомага. І Выліваха здагадаўся што гэта садзяць у ладдзю змарлыя душы".

Нават у гэтай змрочнай сітуацыі Гервасій не губляе свайго вісельнага гумару: "Гэй, што я вам, бярэмя дроў?! Я, пакуль тое, жывы. Не маглі, халеры, пачакаць забыцця".

Вобраз дантавага пекла з яго сыходнымі кругамі - вызначальны для мастацкага афармлення спектакля. Ладдзя знаходзіцца на самым дне, падыспадам, і ў ёй - людзі, ні жывыя, ні мёртвыя. Яны без індывідуальных рыс, абязлічаныя, бо іх твары закрыты капюшонамі. З іх здзекуюцца бязлітасныя істоты, параджэнні пекла і начных кашмараў.
Сцэны са спектакля "Ладдзя роспачы" Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі

Як быць у гэтым жудасным змроку, у цемры, у смерці - нават калі яны сцэнічныя, умоўныя?

- Цяжка. Нават не ведаю, як апісаць, - прызнаецца маладая актрыса Дар’я Лазарчык, выканаўца ролі Бярозкі. - На маёй памяці гэта былі самыя страшныя рэпетыцыі, калі табе кажуць: "Уяві сябе ў труне". Звычайны чалавек жахнецца і адгародзіцца ад такіх слоў, але акцёр вымушаны ўсё прапускаць праз уласнае сэрца.

У пастаноўцы Святланы Навуменкі акцёры не іграюць, а сапраўды жывуць на сцэне, адчуваючы кожны момант, нават смерць.

- Усякі раз, калі мы знаходзімся ў гэтай "ладдзі" - на спектаклі ці рэпетыцыі - я чую вакол прыглушаныя рыданні, - дзеліцца ўражаннямі Дар’я. - Усе цалкам аддаюцца працэсу, ніхто не працуе напалову сілы. Што вельмі важна, бо калі хоць адзін чалавек "збочыць", гэта можа разладзіць увесь калектыў і спектакль. Мы павінны быць як адно цэлае!

Спектакль "Ладдзя роспачы" - відовішча, якое прыемна і цікава сузіраць. Стыльныя і прыгожыя касцюмы стварыла Таццяна Лісавенка. Яна пачала свой шлях як дызайнер адзення, трыццаць гадоў працавала на знакамітай трыкатажнай фабрыцы "Алеся", адначасова вывучаючы тэатральнае мастацтва. Менавіта яна адказвала за касцюмы ў пастаноўцы "Дзікае паляванне караля Стаха" ў Вялікім тэатры оперы і балета. Цяпер Таццяна зноў звярнулася да фантастычнага свету Караткевіча, дзе гісторыя Беларусі пераплятаецца з фантазіяй, казкай і марай.
- І сцэнаграфія, і касцюмы насычаны элементамі габелена, - адзначае мастак-пастаноўшчык спектакля Юрый Саламонаў. - Мы пастаянна ўзгаднялі нашы ідэі і дзеянні, каб дасягнуць цэльнасці і выразнасці вобразаў.

Выбар габелена невыпадковы: вялізныя вышываныя палотны, якія прывезла Бона Сфорца з Італіі, выкарыстоўваліся для ўцяплення пакояў у халодную пару года. Аднак у гэтым спектаклі мастацтва, вобраз і сімвал маюць большае значэнне, чым гістарычны факт. Габелены ў "Ладдзі роспачы" нагадваюць пра антыкварную атмасферу кватэры Ніны Молевай, ствараюць адчуванне шматслойнасці тканін і адлюстроўваюць прыгажосць эпохі Адраджэння.

У спектаклі велізарную ролю адыгрываюць пластыка і танцы. Харэограф Дзіяна Юрчанка, якая ўжо не ўпершыню працуе над пастаноўкай "Ладдзі роспачы", падзялілася сваімі ўражаннямі і падыходам.

- Гадоў пятнаццаць таму яе ставілі ў іншым горадзе і тэатры, - расказвае Дзіяна. - Той спектакль быў абсалютна іншы і па стылістыцы, і па духоўным напаўненні і, шчыра кажучы, не зрабіў на мяне вялікага ўражання. Там было шмат песень у мікрафон, дывертысментных нумароў, нават зонгаў.
Працуючы над цяперашняй пастаноўкай у РТБД, Дзіяна свядома адмежавалася ад мінулага досведу "пад таўшчэзным мурам" і цалкам засяродзілася на інсцэніроўцы Святланы Навуменкі.

- Каб нічога другога ў памяці не маячыла. Маёй мэтай было, каб харэаграфія працавала не сама па сабе, а ўпісвалася ў агульны план, служыла мовай твору, - гаворыць яна.

Як жа гэта рэалізавана ў спектаклі? Танцы не толькі ствараюць атмасферу ўмоўнай эпохі, а актыўна ўключаюцца ў драматычную дзею.

- Для мяне танцавальныя дуэты - не проста танцы, а абавязкова дыялог, - падкрэслівае Дзіяна. - Стасункі персанажаў, іх славесныя і маўклівыя размовы працягваюцца ў пластыцы, іх канфлікты разгортваюцца ў руху.

Адна з самых яркіх сцэн спектакля - оргія - вырашана амаль выключна з дапамогай пластыкі і святла.

- Як выбраць паміж дабром і злом, калі пошласць спакавана ў прыгожую абалонку і выглядае надта прывабна? - рытарычна пытае харэограф, падкрэсліваючы глыбіню і складанасць пастаўленых пытанняў.
Гервасій разам са сваімі сябрамі аказваецца ў цэнтры падзей. Ён выратоўвае ўсіх, хто плыве з ім у адной ладдзі, хто запэцканы грахом, здрадніцтвам і злачынствам. Ён перамагае, бо не сумуе і не баіцца смерці. А яны - рагачоўцы, палачане, дубровенцы - перамагаюць праз сваю ахвярнасць, праз здольнасць аддаць чужому чалавеку кавалак свайго жыцця. Хто колькі можа - хвіліну, дзень, год, - і смерць адступае перад моцай братэрства і высакародства.

- Маёй задачай было перадаць яркасць, пачуццёвасць, прыгажосць беларускага сусвету і разам з тым жах Ладдзі, калі на Зямлі адбываецца апакаліпсіс, а людзі гэтага не разумеюць, - тлумачыць Дзіяна Юрчанка.

- Святлана насілася з гэтым матэрыялам не адзін год, - расказвае Юрый Саламонаў. - Ён доўга вылежваўся ў яе ў партфелі. Рэжысёр мусіць прасякнуцца творчасцю і асобай пісьменніка, сюжэтам, матэрыялам, прапусціць яго праз сябе, і тады нараджаецца спектакль.

І музыка! Яе роля ў поспеху пастаноўкі бясспрэчная. Проза Уладзіміра Караткевіча сама па сабе вельмі меладычная. Кампазітар Андрэй Лабчэўскі здолеў улавіць гэту мелодыю і перадаць яе гледачам, умела спалучаючы сярэднявечную стылізацыю з яркай сучаснасцю.
Андрэй расказвае, што старанна вывучаў гучанне старадаўніх інструментаў, каб потым узнавіць яго з дапамогай сучасных віртуальных сродкаў. Гэта вельмі працаёмкі працэс, бо трэба дэталёва прапісваць кожны нюанс: графікамі прапісваеш подых кожнай ноты, рух смыка і артыкуляцыю. На стварэнне 30 секунд гучання аднаго інструментальнага голасу ідзе каля трох дзён, а галасоў звычайна тры ці чатыры. Хоць жывы музыкант мог бы сыграць такі фрагмент за пару хвілін, вынік, паводле кампазітара, апраўдвае ўсе намаганні.

Лабчэўскі падкрэслівае, што не імкнецца да так званай аўтэнтычнасці, лічачы яе непатрэбнай і немагчымай. Сам Караткевіч у сваёй аповесці стылізаваў гістарычныя падзеі, апранаючы сучасныя думкі і пачуцці ў вопратку даўніны.

"Як выбраць паміж дабром і злом, калі пошласць спакавана ў прыгожую абалонку і выглядае надта прывабна?"

У спектаклі ёсць цэнтральны вобраз, які праходзіць чырвонай ніткай праз усю аповесць Караткевіча. Гэта не Ладдзя роспачы, а кветка шыпшыны. Яе салодка-гаркавы водар здольны растапіць ледзяное сэрца Боны Сфорцы, і ўпершыню ў жыцці бяздушная арыстакратка бачыць месячнае святло ў мужчынскіх валасах. Калі прыходзіць Смерць, шыпшына толькі расцвітае, і Гервасій, збіраючыся ў свой смяротны шлях, прышпільвае кветку да грудзей. Ён згадвае шыпшыну ў сваёй апошняй малітве да Бога - "нялітасцівага і жорсткага, калі ён ёсць", і ў сваіх апошніх падзяках за нараджэнне на гэтай зямлі. Нават пад пагрозай пакарання ён не аддае кветку Смерці і, апынуўшыся ў ладдзі, спявае песню пра "дзеўку-шыпшыну". "Адзіная ва ўсім свеце, яна не баялася цемры апраметнай і скрыгату зубоўнага", - гучаць у спектаклі словы Караткевіча. Яна абараняе Гервасія ад лемураў, якія намагаюцца адабраць у яго жыццё. Вярнуўшыся ў свет жывых, ён пасадзіў сваю кветку на шыпшынавы хмыз, і астатнія кветкі побач з ёй сталі цямнейшыя, нібыта ўбіраючы ў сябе частку яе незвычайнага бляску.

Пасля спектакля публіка доўга не адпускае акцёраў

Гэты вобраз кветкі, што сімвалізуе жыццё, надзею і нязломнасць духу перад абліччам смерці, становіцца магутным знакам у пастаноўцы, надаючы ёй глыбіню і эмацыйную насычанасць. Ён адлюстроўвае галоўную ідэю - барацьбу за сваё жыццё, за свае пачуцці і годнасць, нават калі ўсё вакол здаецца безнадзейным. Шыпшына, як сімвал непахіснасці і ўнутранай сілы, становіцца той самай чырвонай ніткай, што звязвае ўсе падзеі і персанажаў, падкрэсліваючы вечную барацьбу добрага і злога, любові і нянавісці, жыцця і смерці.

| Юлія АНДРЭЕВА, часопіс "Беларуская думка". Фота Аляксандра ГОРБАША, Алега КЛІМОВІЧА, БЕЛТА, з адкрытых крыніц.

Что могут белорусские мастера? Заглянули в "Скарбницу", чтобы увидеть тонкую работу
Что еще может войти в Список всемирного наследия ЮНЕСКО? Говорим про объекты Беларуси
"Это, поверьте, большая редкость". Как Юрий Семеняко подарил Беларуси музыкальный голос